Í sporum nemenda þinna

okt 8 2020 in by Hróbjartur Árnason

“Fullorðnir læra öðruvísi”… Þetta er fullyrðing sem að vissu leiti setti fullorðinsfræðslu og rannsóknir á námi fullorðinna á kortið. Sá sem er þekktastur fyrir að halda þessu fram hét Malcolm Knowles og hann hélt þessu fyrst fram í tímaritsgrein árið 1968 en hugmyndin er þekktust úr bók hans frá 1973: “Fullorðnir námsmenn, vanrækt tegund”. Með því að teygja veruleikann aðeins til mætti fullyrða að þessi bók og innihald hennar hafi átt sinn þátt í að koma pælingum um nám fullorðinna á kortið sem viðfangsefni rannsókna og skapa sérstakt fag við háskóla vesturlanda.

Hvers vegna skiptir máli að spá í sérstöðu fullorðinna námsmanna?

Fyrir okkur skiptir þessi fullyrðing máli vegna þess að þegar flest okkar byrja, eða byrjuðum að kenna höfðum við ekki annað að miða kennslu okkar við en fyrirmyndir sem við höfðum úr skóla. Ég reikna með að þú, eins og ég, hugsaðir: “Fullorðinsfræðsla hlýtur að vera eitthvað lík annarri fræðslu: Kennarinn talar, nemendur hlusta og glósa og svo læra þeir…!“

Reynslan kennir okkur aftur á móti að svona einfalt er það ekki. Við höfum séð að það eru alls konar hlutir sem valda því að nemendur okkar í fullorðinsfræðslunni hegða sér alls ekki eins og við áttum von á, alls ekki eins og okkur minnir að hlutirnir hafi verið þegar við vorum í skóla.

Louis-André-Gabriel Bouchet. “Jean-Antoine Chaptal (1756-1832), chimiste et homme politique”. Huile sur toile. Paris, musée Carnavalet.
  • Við kynnumst fólki sem er hrætt við skóla! Það kemur í ljós við nánari kynni að viðkomandi varð fyrir aðkasti, og jafnvel einelti í skóla vegna námsörðugleika.
  • Við tökum jafnvel eftir mótþróa þátttakenda við skipulagi eða innihaldi námskeiðsins – þannig að við lendum í vandræðum með að halda skipulagi okkar til streitu eða að réttlæta kennsluna.
  • Eða við lendum í því að þátttakandi virðist lítið eða ekkert hafa lært á námskeiðinu, þrátt fyrir að við höfum útskýrt allt vel og viðkomandi virtist ánægður og tæki þátt.

Rannsóknir á þátttöku fullorðinna í skipulögðu námi og rannsóknir á sérstöðu fullorðinna námsmanna samanborið við unga námsmenn gefa okkur verkfæri til að túlka það sem við sjáum í kennslustofunni eða á vefnum í gegnum það námsferli sem við erum að stýra. Ef við höfum pælt í því hvað sé sérstakt við það að vera fullorðinn og “sitja á skólabekk” eða vera á einhvern hátt þátttakandi í námsferli á fullorðinsárum, þá eru mun meiri líkur á því að við getum ályktað og fundið ásættanleg og jafnvel jákvæð viðbrögð við óvæntum uppákomum. Annað sem er víst er að ef við nýtum okkur það sem við vitum um fullorðna námsmenn, getum við komið í veg fyrir mörg vandamál sem gætu komið upp og koma gjarnan upp. Sömuleiðis eru meiri líkur á því að okkur lánist að skipuleggja námsferli sem stuðla að námi og breytingum hjá þátttakendum.

Við getum því ályktað að þegar fullorðið fólk tekur þátt í skipulögðu námsferli, er ýmislegt annað í gangi en þegar við kennum hópi barna eða unglinga. Það hefur áhrif á skipulag námsferlisins, viðmót okkar og afstöðu til nemenda okkar og þess sem gæti komið uppá í hópnum. Hvort sem við kennum í kennslustofu eða á vefnum þá skiptir það máli að við gerum okkur grein fyrir aðstæðum og þörfum nemenda okkar og hvernig við getum mætt þeim. Það er einmitt það sem við ætlum að skoða hér. Við munum skoða hvernig við afmörkum  fullorðna námsmenn frá öðrum, hvað við vitum um þá og hvaða afleiðingar það getur haft fyrir kennsluna. Við munum líka skoða hvað við vitum um þátttöku fullorðinna í skipulögðum námsferlum og hvaða áhrif samfélagslegrar þróunar í nútímanum hefur á hugmyndir okkar um það hvernig sé skynsamlegt að skipuleggja nám fyrir fullorðna.

Hverjir eru þessir fullorðnu námsmenn?

Þegar við ákveðum að tala um fólk sem tekur þátt í námskeiði eða ráðstefnu sem „fullorðna námsmenn“ er það vegna þess að við viljum greina þá frá unglingum sem eru í grunnskóla eða framhaldskóla. Fullorðið fólk sem einhverra vegna tekur þátt í skipulögðu námi, þ.e. námi sem einhver annar hefur skipulagt fyrir það, má kalla fullorðna námsmenn. Það er í hlutverki námsmanns á meðan það tekur þátt í viðkomandi námsferli. Það er hluti af lífinu að læra, þannig að vissulega getum við alltaf verið að læra, en það er ýmislegt sem breytist þegar við förum á fund, tökum þátt í ráðstefnu, förum á námskeið í vinnunni eða hjá fræðslumiðstöð… að ég tali nú ekki um ef við “setjumst aftur á skólabekk”! Þannig að þegar við erum að tala um fólk í þessum aðstæðum þá köllum við það gjarnan „fullorðna námsmenn“ til að setja verkefni þeirra, nám, á oddinn.

Hlutverk, væntingar, tilfinningar, viðhorf og hegðun þátttakenda verða sérstök í þessum kringumstæðum. Ef þátttakendurnir eru fullorðið fólk, má búast við að málin snúi öðru vísi en ef um unglinga í skyldunámi er að ræða.

En hverjir eru þá þessir fullorðnu námsmenn? Hvenær verður maður t.d. nógu gamall til að teljast fullorðinn í þessari umræðu? Svarið við seinni spurningunni fer eftir því hvern þú spyrð og í hvaða samhengi umræðan fer fram. Ef umræðan snýst um peninga, til dæmis um það hvaða menntunarúrræði ríkið er tilbúið að borga, þá lítur málið öðru vísi út en ef við erum að spá í það sem einkennir viðhorf, væntingar og hegðun fólks á námskeiði.

Margir hafa skrifað um þetta, en hér læt ég duga að vitna í Malcolm Knowles, sem kynnir til sögunnar 4 sjónarhorn: Líffræðileg skilgreining: Við verðum fullorðin þegar við getum eignast börn. Lagaleg skilgreining: Þegar lög segja einstakling verða sjálfráða. Félagsleg: Þegar við tökum að okkur hlutverk fullorðinna eins og að vinna í fullu starfi, stofnum heimili, eignumst maka og eða börn o.s.frv. Andleg: Þegar við öðlumst þá sjálfsmynd að við séum ábyrg fyrir okkar eigin lifi og stýrum því sjálf (Knowles o.fl. 2005 bls 46).

Það er þessi síðastnefnda skilgreining sem passar best við okkar umræðu, eða hefur mest að segja þegar við skoðum sérstöðu fullorðinna þegar kemur að námi. Fullorðnir námsmenn eru fólk sem sér sig sjálft sem sjálfstætt og ábyrgt fyrir lífi sínu. Það stýrir tíma sínum, fjármunum og öðrum gæðum og ber jafnvel ábyrgð á fleirum, eins og maka og börnum.

Áskorun: Hvað veistu um fullorðna námsmenn?
Áður en við förum lengra ættir þú að spá aðeins í hvað þú veist, eða telur þig vita um fullorðna þegar þeir eru í hlutverki námsmanna.
Byggt á þeirri reynslu sem þú hefur af fullorðnum í hlutverki námsmanna, eða af eigin reynslu sem fullorðinn þátttakandi í námskeiðum, fundum eða ráðstefnum… Hvað sýnist þér einkenna fullorðna námsmenn? – Sérstaklega ef við berum þá saman við unglinga í skyldunámi.
Skrifaðu svörin hjá þér og settu svo þrjú einkenni, eitt í hvern reit hér:

Þegar þú ert búin/n að senda svarið inn munt þú geta séð þitt svar ásamt svörum allra hinna sem hafa tekið þátt í þessu námskeiði á undan þér: Smelltu á See previous responses til að sjá svör allra.
ATH þessi svör eru nafnlaus.

Hvað vitum við um fullorðna námsmenn

Hugmyndir okkar um það fólk sem við ætlum að vinna með hafa, skiljanlega, afgerandi áhrif á það hvernig við vinnum með því. Sömuleiðis hugmyndir okkar um okkur sjálf og hlutverk okkar sem kennara.

Alla 20 öldina hefur gífurlegur fjöldi fólks rannsakað nám, en það var ekki fyrr en á sjötta áratug aldarinnar að það fór að verða til sérstakt svið rannsókna sem snéri að námi fullorðinna sérstaklega og nálgaðist það nám sem eitthvað annað en nám barna og unglinga (eða dýra: Hunda og rotta á tilraunastofum)

Í mörg ár hef ég spurt fólk eins og þig, fólk sem kennir eða ætlar að kenna fullorðnu fólki, sömu spurningarinnar: „Hvað einkennir fullorðna námsmenn, samkvæmt þinni reynslu?“ ég á myndir af svörum þeirra sem ná aftur um 20 ár:
Smelltu hér til að sjá dæmi.
Fyrir nokkru síðan skrifaði ég grein sem byggði á samantekt á nokkrum svona töflum.
Greinin heitir “Hvað er svona merkilegt… við það að vera fullorðinn?” þar má lesa nánar um sumt það sem við tökum fyrir hér á eftir.
Svörin hafa ekki breyst mikið í gegnum árin – þú getur borið þín svör saman við svör þeirra sem hafa farið í gegnum þetta námskeið á undan þér og þau sem hafa komið fram á námskeiðunum mínum í gegnum árin og spáð í hvað þau gætu þýtt fyrir þig og kennsluna þína.
Ef margir sem kenna fullorðnum hafa t.d. þá reynslu af fullorðnum námsmönnum að þeir mæti óöruggir til leiks… hvaða afleiðingar finnst þér að það ætti að hafa fyrir skipulag námskeiðsins eða framkomu þína við þátttakendur?

Þegar ég var barn, bjó ég í Englandi, þar sem faðir minn var í námi. Ég man ljóslega eftir því að hann hvatti mig einn daginn til þess að læra allt sem ég gæti fyrir 26 ára aldur, því eftir það tækju heilafrumur að deyja og það yrði erfiðara og erfiðara að læra eitthvað nýtt. Kannski var hann upptekinn af þessu því hann hafði einmitt tekið stúdentspróf og farið í háskóla eftir 25 ára aldur og fundist það erfitt. Síðar fann ég líka út að þessi hugmynd var lengi mjög útbreidd í hinum engilsaxneska heimi. Hugmyndin reyndist mjög lífsseig, þrátt fyrir að rannsóknir Edward Thorndike frá 1928 hafi kollvarpað henni.
Nýlegar rannsóknir – meðal annars taugafræðirannsóknir – og að sjálfsögðu okkar eigin reynsla staðfesta niðurstöður Thorndike frá upphafi síðustu aldar: Fullorðnir viðhalda hæfileikanum til að læra nýtt alla ævi, og það sem meira er nýlegar taugafræðirannsóknir hafa sýnt að heilinn breytist og er “sveigjanlegur” þannig nú er það almennt viðurkennt að fullorðnir geta lært og breytt sér og svo mörgu í lífinu ef þeir þurfa og vilja.

Nýleg reynsla heimsbyggðarinnar af COVID19 faraldrinum sýndi okkur t.d. svart á hvítu, að fjöldinn allur sem áður hafði sneitt hjá því, var nú meira en tilbúinn að læra að nota tækni sem gerir þeim kleift að eiga í samstarfi við fólk sem er annarsstaðar, eins og að taka þátt í og/eða stýra fjarfundum, taka þátt í sameiginlegum skrifum með kollegum sem sitja víðsfjarri og eru samtímis að vinna í sömu skjölum!
Allt í einu sat samstarfsfólk saman á fundum og „sýndarkaffitímum“ í gegnum Skype, Teams og Zoom, vann í sameiginlegum skjölum samtímis yfir vefinn og átti jafnvel í meiri samskiptum við samstarfsfólk, núna þegar það sat eitt heima við tölvuna, en það hafði gert áður á skrifstofunni. Fjöldinn allur tók að nota tækni sem hann hafði forðast í fjölda ára á undan. En nú sá fólk og upplifði þörf og þá var það ekki spurning hvort það ætti að læra að nota hugbúnaðinn, það lá í augum uppi.

Þannig að við getum hvílt örugg í þeirri vissu að fullorðnir hafa hæfileikann til að læra nýja hluti og breyta venjum og viðhorfum, bæta við þekkingu eða breyta fram á síðasta dag ævinnar, að því gefnu að heilinn sé  heilbrigður.

Aftur á móti geta alls konar aðrir hlutir hindrað nám þeirra. Þar vega viðhorf þeirra þyngst. Það efast enginn um að afi geti lært nöfn barnabarna sinna, eða að gömul kona geti lært að rata heim til sín á nýja heimilið. En þegar fullorðnir sjá ekki tilgang í því að læra nýtt, hafa slæma reynslu af skóla, eða að það nýja stangast á við fyrri þekkingu, viðhorf eða hugsanavenjur, þá getur reynst erfitt að læra nýtt eða breyta viðhorfum sínum, en það skoðum við aðeins síðar.

Spurning mín um sérstöðu fullorðinna námsmanna

Eins og ég sagði frá áðan, þá hef ég spurt fólk sem kennir fullorðnum um reynslu þess af fullorðnum námsmönnum og hvað einkenni þá sem námsmenn. Niðurstöðunni lýsti ég í grein sem ég skrifaði fyrir um 15 árum, en þegar ég skoða myndir af svörum nemenda minna við þessari sömu spurningu síðastliðin 15 ár kemur í ljós mjög svipuð niðurstaða.

Umfjöllun mín í greininni hefst á þessum orðum:

Fullorðnir námsmenn nálgast nám sitt yfirleitt af áhuga og þurfa að nýta reynslu sína til að læra en eru oft óöruggir. Þroskaferli fullorðinna hefur áhrif á nám þeirra og þeir hafa yfirleitt mörg hlutverk sem geta stundum haft truflandi áhrif á námskeiðin fyrir þá sjálfa og jafnvel aðra þátttakendur. (Hróbjartur Árnason, 2005)

Það sem stendur uppúr í þessari óformlegu könnun minni og samtölum við reynda kennara og sem vantar oft í framsetningu annarra um sérstöðu fullorðinna námsmanna, er upplifun kennaranna af óöryggi fullorðinna þátttakenda á námskeiðum. Óöryggið tengist oft því að vera í nýjum aðstæðum og því að vita ekki hvað er framundan. Einmitt það er eitthvað sem kennari getur unnið með, með því að taka passlegan tíma í að byrja námskeið og hjálpa þátttakendum að kynnist og að vita að hverju þeir ganga. Erfiðara er það þegar þátttakendurnir sjálfir hafa slæma reynslu af skóla og / eða annarri skipulagðri fræðslustarfsemi. Í þeim kringumstæðum getur tekið lengri tíma að hjálpa þeim að finna sig í hópnum, en það er samt eitt mikilvægasta verkefni kennarans, því áður en nemandinn finnur sig öruggan í námssamhenginu, fer lítið fyrir námi hjá honum eða henni.

Annað sem kennararnir tóku fram um sérstöðu fullorðinna námsmanna eru aðstæður þeirra, einkum og sér í lagi sú staðreynd að flest fullorðið fólk hefur mikið að gera umfram námið sem það stundar. Ummönnun barna, atvinna, skyldur í tengslum við fjölskylduna og félagastarf og margt fleira gerir kröfu um tíma og athygli fullorðins fólks. Það hefur áhrif á möguleika þess og getu til að stunda nám. Margt bendir þar að auki til þess að undanfarin 20 ár hafi fjöldi viðfangsefna sem fullorðiið fólk þarf að halda gangandi á einum tíma aukist. Þá er og spurning hvort þeir hafi í æsku og á unglingsárum fengið þjálfun i hæfni og mótað sér viðhorf sem nýtast þegar þarf að “halda mörgum boltum á lofti í einu”.

Margir velja fjarnám einmitt vegna þess að dagskrá þeirra er svo til full en þeir vilja samt sem áður læra nýtt, mennta sig til ákveðinna starfa eða bæta við réttindum til að komast áfram í lífi og starfi. Þannig að með því að velja sveigjanleikan sem fjarnám býður uppá vonast þeir til að geta „haldið öllum sínum boltum á lofti“ í einu.

Það að þátttakendur séu uppteknir, hlýtur þá að hafa áhrif á það hvernig maður skipuleggur námsferli og hvernig maður hannar sveigjanleika og aðhald inn í ferlið. Það hefur meðal annars áhrif á það hvað gerist í sameiginlegum tíma þar sem nemendur og kennarar eru að vinna saman á sama tíma og (jafnvel) sama stað. Stundum er til dæmis ekki mögulegt að reikna með að þátttakendur taki tíma til úrvinnslu námsefnisins í frítíma eða í vinnunni. Stundum snýst námið um að breyta vinnulegi á vinnustað, þannig að þá má skiljanlega reikna með úrvinnslu verkefna á vinnutíma, en það er ekki alltaf hægt. Slíkra hluta þarf að taka tillit til við skipulagningu námsferlisins.